Daltonizm – zaburzenie rozpoznawania barw, jego objawy i przyczyny

Daltonizm - zaburzenie rozpoznawania barw, jego objawy i przyczyny

Potocznie wszystkie zaburzenia wzroku polegaj─ůce na trudno┼Ťci z rozr├│┼╝nianiem poszczeg├│lnych kolor├│w i ich odcieni okre┼Ťla si─Ö mianem daltonizmu. Tak naprawd─Ö jednak stanowi on zaledwie jedno z wielu zaburze┼ä widzenia barw. W artykule opisujemy zar├│wno daltonizm, jak i zaburzenia, z kt├│rymi bywa on mylony. Odpowiadamy r├│wnie┼╝ na cz─Östo zadawane przez pacjent├│w pytania, co to jest daltonizm i czy mo┼╝na go leczy─ç.

Dlaczego u pacjent├│w wyst─Öpuje daltonizm?

┼Ülepota barw mo┼╝e wi─ůza─ç si─Ö z predyspozycjami genetycznymi (i z tak─ů w┼éa┼Ťnie sytuacj─ů mamy do czynienia najcz─Ö┼Ťciej). Zdarza si─Ö jednak, ┼╝e na skutek r├│┼╝nych innych schorze┼ä b─ůd┼║ czynnik├│w zewn─Ötrznych dochodzi do pogorszenia widzenia barw u pacjent├│w, u kt├│rych nie rozwin─ů┼éby si─Ö genetycznie warunkowany daltonizm. Dziedziczenie ┼Ťlepoty barw zwi─ůzane jest z obecno┼Ťci─ů recesywnego genu w chromosomie X.

Genetyczne przyczyny daltonizmu

Wyt┼éumaczenie mechanizmu dziedziczenia w przypadku daltonizmu wymaga przypomnienia podstawowych informacji z genetyki. Biologiczn─ů p┼ée─ç ┼╝e┼äsk─ů warunkuj─ů dwa X (XX), natomiast w przypadku p┼éci m─Öskiej jest to jeden chromosom X i jeden chromosom Y (XY). Mutacje gen├│w, kt├│re mog─ů prowadzi─ç do daltonizmu, wyst─Öpuj─ů wy┼é─ůcznie w obr─Öbie chromosom├│w X, co oznacza, ┼╝e ka┼╝da kobieta otrzymuje dwa takie geny, natomiast ka┼╝dy m─Ö┼╝czyzna – wy┼é─ůcznie jeden gen.

Z dziedziczeniem cech, a tak┼╝e sk┼éonno┼Ťci (np. do schorze┼ä) wi─ů┼╝e si─Ö dodatkowo poj─Öcie alleli, czyli odmian tego samego genu. W ten spos├│b wyr├│┼╝niamy geny dominuj─ůce i recesywne – je┼Ťli u danego osobnika wyst─Öpuje gen dominuj─ůcy i gen recesywny lub dwa geny dominuj─ůce, zawsze b─Ödzie obecna u niego cecha powi─ůzana z genem dominuj─ůcym. Wyj─ůtek od tej regu┼éy stanowi jedynie wyst─Öpowanie dw├│ch alleli recesywnych u tej samej osoby – tylko w takim przypadku b─Ödzie ona posiadaczem cechy warunkowanej przez ten gen. Z tego wzgl─Ödu w przypadku m─Ö┼╝czyzn wystarczy zaledwie jeden gen recesywny warunkuj─ůcy daltonizm, aby wyst─ůpi┼éa u nich choroba – i dlatego m─Ö┼╝czy┼║ni zapadaj─ů na ni─ů o wiele cz─Ö┼Ťciej. U kobiet do wyst─ůpienia ┼Ťlepoty barw potrzebne s─ů dwa geny recesywne, co oczywi┼Ťcie mo┼╝e si─Ö zdarzy─ç, jednak wyst─Öpuje znacznie rzadziej. Dodatkowo fakt, ┼╝e po matce m─Ö┼╝czyzna dziedziczy w┼éa┼Ťnie chromosom X sprawia, ┼╝e w pewnych okoliczno┼Ťciach po zdrowej matce (z jednym genem recesywnym warunkuj─ůcym daltonizm) syn mo┼╝e odziedziczy─ç chorob─Ö.

Inne przyczyny daltonizmu

Daltonizm – czy te┼╝ szerzej pojmowane zaburzenia widzenia barw – mog─ů mie─ç r├│wnie┼╝ wiele innych przyczyn. Nale┼╝y w┼Ťr├│d nich wymieni─ç przede wszystkim schorzenia prowadz─ůce do uszkodzenia siatk├│wki – w tym cukrzyc─Ö i zwyrodnienie plamki ┼╝├│┼étej, a tak┼╝e jaskr─Ö. R├│wnie┼╝ choroby neurologiczne, w tym przede wszystkim neurodegeneracyjne, mog─ů przyczyni─ç si─Ö do pogorszenia widzenia. Objawy podobne do daltonizmu mo┼╝e dawa─ç nawet za─çma, stanowi─ůca naturalny efekt procesu starzenia si─Ö organizmu, poniewa┼╝ zm─Ötnienie soczewki sprawia, ┼╝e kolory staj─ů si─Ö s┼éabiej widoczne. Zaburzenia widzenia barw mog─ů pojawi─ç si─Ö ponadto na skutek przyjmowania niekt├│rych lek├│w – np. kardiologicznych – i narkotyk├│w.

Daltonizm – rodzaje i spos├│b widzenia barw

Powodem, dla kt├│rego daltonista zmaga si─Ö z nieprawid┼éowym widzeniem barw, jest brak lub os┼éabienie dzia┼éania czopk├│w, czyli fotoreceptor├│w po┼éo┼╝onych na siatk├│wce oka, przede wszystkim w obr─Öbie plamki ┼╝├│┼étej. U zdrowego cz┼éowieka na siatk├│wce obecne s─ů trzy typy czopk├│w – wra┼╝liwe na barw─Ö zielon─ů, czerwon─ů, oraz niebiesk─ů i ┼╝├│┼ét─ů. Natomiast daltonista nie posiada czopk├│w umo┼╝liwiaj─ůcych widzenie barwy zielonej.

Pozosta┼ée rodzaje daltonizmu zatem… tak naprawd─Ö nie s─ů wcale daltonizmem. Zbli┼╝one do tego schorzenia s─ů: protanopia – czyli niewidzenie barwy czerwonej – oraz tritanopia – niemo┼╝no┼Ť─ç rozr├│┼╝niania barwy niebieskiej i ┼╝├│┼étej. Wszystkie trzy wymienione zaburzenia nale┼╝─ů do tzw. dichromatyzmu (od obecno┼Ťci tylko dw├│ch rodzaj├│w czopk├│w w oku pacjenta). Je┼Ťli natomiast osoba dotkni─Öta zaburzeniem widzenia barw uskar┼╝a si─Ö jedynie na pogorszenie w ich odbiorze, mamy do czynienia z trichromatyzmem (odpowiednio: deuteranomali─ů, protanomali─ů lub tritanomali─ů).

Jak rozpozna─ç daltonizm – objawy i mo┼╝liwo┼Ťci terapii

Daltonizm jest zaburzeniem, kt├│re mo┼╝e stanowi─ç dla pacjenta utrudnienie, jednak sam w sobie nie stwarza zagro┼╝enia. Jedyne ograniczenia w ┼╝yciu codziennym dotycz─ů np. konieczno┼Ťci wykonania dodatkowych test├│w i bada┼ä lekarskich u kierowc├│w ci─Ö┼╝ar├│wek czy te┼╝ maszynist├│w. G┼é├│wny objaw daltonizmu stanowi, jak wspomnieli┼Ťmy wcze┼Ťniej, trudno┼Ť─ç w prawid┼éowej percepcji barwy zielonej. Mo┼╝e jednak zdarzy─ç si─Ö r├│wnie┼╝, ┼╝e pacjent zaobserwuje u siebie tendencj─Ö do zm─Öczenia oczu.

Do diagnostyki daltonizmu oraz innych zaburze┼ä widzenia barw wykorzystywane s─ů specjalne tablice, wype┼énione kropkami r├│┼╝nej wielko┼Ťci i w r├│┼╝nych kolorach. S─ů to tzw. tablice Ishihary. Obecnie podobne obrazy spotka─ç mo┼╝na w popularnych testach np. internetowych. Idea konstrukcji tablic polega na „ukryciu” kszta┼étu lub np. cyfr w jednym kolorze (b─ůd┼║ odcieniu) pomi─Ödzy kropkami w innych barwach/ odcieniach. Pacjenci zdrowi s─ů w stanie dostrzec kszta┼ét, natomiast osoby z zaburzeniami widzenia nie s─ů w stanie odr├│┼╝ni─ç w┼éa┼Ťciwych kropek od otoczenia.

Mo┼╝liwo┼Ť─ç leczenia zaburze┼ä widzenia barw zale┼╝y od ich przyczyny. O ile medycyna jest w stanie pom├│c pacjentom z za─çm─ů, czy te┼╝ osobom przyjmuj─ůcym leki prowadz─ůce do pogorszenia percepcji kolor├│w, o tyle pacjentom z daltonizmem o pod┼éo┼╝u genetycznym wsp├│┼éczesna medycyna nie jest w stanie zaoferowa─ç ┼╝adnej terapii farmakologicznej ani chirurgicznej. Pewnym rozwi─ůzaniem jest jednak metoda terapeutyczna polegaj─ůca na zaproponowaniu osobie dotkni─Ötej daltonizmem specjalnych szkie┼é okularowych z barwnym filtrem, dzi─Öki kt├│remu r├│┼╝nice pomi─Ödzy barwami i ich odcieniami staj─ů si─Ö nieco wyra┼║niejsze.